बालबालिकाको सोच, चरित्र, आचरण र व्यवहार निर्माणमा बाल्यकालमा प्राप्त शिक्षा, संस्कार तथा पारिवारिक वातावरणको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। परिवारलाई मानिसको पहिलो पाठशाला मानिन्छ। बालबालिकाले आफ्नो जीवनको प्रारम्भिक ज्ञान, भाषा, संस्कृति, संस्कार, सामाजिक मूल्य–मान्यता र व्यवहार परिवारबाटै सिक्ने गर्दछन्। त्यसैले बालबालिकाको उज्ज्वल भविष्य निर्माणका लागि अभिभावकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

बालबालिकाका लागि सबैभन्दा नजिकको मार्गदर्शक आमा हुन् भन्ने गरिन्छ। नेपोलियन बोनापार्टसँग जोडिएको ‘मलाई शिक्षित आमा देऊ, म तिमीलाई असल नागरिक दिनेछु’ भन्ने भनाइले पनि बालबालिकाको भविष्य निर्माणमा अभिभावकको महत्वलाई प्रस्ट पार्छ। आमा मात्र होइन, बुवा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा परिवारका अन्य सदस्यहरूको व्यवहार र आचरणले समेत बालबालिकाको सोच र व्यक्तित्वमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको हुन्छ।

बाल्यकालमा सिकेका कुरा नै भविष्यको व्यवहार निर्माण गर्ने आधार हुन्। त्यसैले अभिभावकले सानै उमेरदेखि बालबालिकालाई ठूलालाई सम्मान गर्ने, सानालाई माया गर्ने, घरायसी काममा सहयोग गर्ने, आफ्नो काम आफैँ गर्ने, सरसफाइमा ध्यान दिने, आत्मनिर्भर बन्ने तथा छिमेकी र आफन्तसँग राम्रो सम्बन्ध राख्ने जस्ता मानवीय मूल्य र व्यवहार सिकाउन आवश्यक छ। बालबालिकामा सहयोग, सहकार्य, मेलमिलाप र जिम्मेवारीबोधको भावना विकास गर्न सके भविष्यमा सभ्य, अनुशासित र सद्भावपूर्ण समाज निर्माण गर्न सहयोग पुग्छ।

अहिलेको समाजमा अधिकारका विषयमा चर्चा र अभ्यास बढ्दै गए पनि कर्तव्यप्रतिको सचेतना उत्तिकै आवश्यक छ। लोकतान्त्रिक समाजमा हुर्किरहेका बालबालिकालाई अधिकारसँगै कर्तव्यको महत्व पनि बुझाउनुपर्छ। कर्तव्यले व्यक्तिलाई जिम्मेवार र मानवीय बनाउँछ भने अधिकारले सम्मानजनक तथा न्यायपूर्ण जीवनयापनको सुनिश्चितता प्रदान गर्छ। यी दुवै एकअर्काका परिपूरक भएकाले अभिभावकले बालबालिकालाई सानैदेखि कर्तव्य र अधिकारबीचको सम्बन्ध बुझाउनुपर्छ।

बालबालिकालाई असल, शिष्ट, सहनशील, अनुशासित र कर्तव्यनिष्ठ बनाउन अभिभावक स्वयं पनि सचेत तथा प्रशिक्षित हुन आवश्यक छ। हाम्रो समाजमा अझै पनि अशिक्षा, गरिबी र सामाजिक चेतनाको अभावका कारण धेरै बालबालिका विद्यालय शिक्षाबाट वञ्चित छन्। अभिभावक शिक्षाको माध्यमबाट परिवार र समुदायमा शैक्षिक जागरण ल्याउन सकिन्छ। अभिभावक सचेत भएमा बालबालिकालाई विद्यालय भर्ना गराउने, नियमित अध्ययनका लागि प्रोत्साहित गर्ने र घरमै सिकाइमैत्री वातावरण निर्माण गर्ने सम्भावना बढ्छ।

विज्ञान तथा प्रविधिको विकाससँगै नयाँ पुस्ताको जीवनशैली र सोचाइमा पनि परिवर्तन आएको छ। पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच विचार तथा व्यवहारमा भिन्नता देखिनु स्वाभाविक हो। तर आधुनिक ज्ञान र प्रविधि आत्मसात् गर्दै परम्परागत सामाजिक, सांस्कृतिक तथा नैतिक मूल्य–मान्यताको संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पुराना सबै अभ्यास खराब हुँदैनन् र नयाँ सबै कुरा सही हुँदैनन् भन्ने विवेक बालबालिकामा विकास गराउन अभिभावकले तर्क, वैज्ञानिक सोच र समालोचनात्मक चेतनाका आधारमा मार्गदर्शन गर्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ, बालबालिकामा नैतिक शिक्षा, अनुशासन र असल आचरणको विकासमा पर्याप्त ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। शिक्षक तथा अभिभावकहरूले बालबालिकाको अनुशासन र व्यवहारप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्। लागुऔषध दुर्व्यसन, साइबर अपराध, गलत संगत र अस्वस्थ जीवनशैलीजस्ता चुनौतीबाट बालबालिकालाई जोगाउन परिवारको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। अत्यधिक फास्टफुड सेवन, शारीरिक गतिविधिको कमी तथा मोबाइलको अनियन्त्रित प्रयोगले उनीहरूको स्वास्थ्य र दैनिक जीवनमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले अभिभावकले बालबालिकामा स्वस्थ खानपान, नियमित अध्ययन, खेलकुद, सरसफाइ र सकारात्मक सोचको बानी विकास गराउनुपर्छ।

बालबालिकाको मनोभावना बुझ्नु पनि अभिभावकको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। उनीहरूलाई निरन्तर आदेश दिने वा आफ्ना निर्णय जबर्जस्ती लाद्नेभन्दा उनीहरूको कुरा सुन्ने, भावना बुझ्ने र समस्याबारे खुलेर छलफल गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। बालबालिकाको उमेर र मनोविज्ञानअनुसार सकारात्मक परामर्श तथा प्रोत्साहन दिन सके उनीहरूमा आत्मविश्वास र निर्णय क्षमता विकास हुन्छ। उनीहरूको समस्या बेवास्ता गर्दा मानसिक तनाव, निराशा तथा नकारात्मक सोच बढ्न सक्ने भएकाले अभिभावकले आवश्यकताअनुसार मनोसामाजिक परामर्श र सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।

पछिल्लो समय बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा मोबाइल र इन्टरनेटको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले ज्ञान, सूचना र सिकाइका अवसर प्रदान गरे पनि यसको दुरुपयोगले बालबालिकाको समय, अध्ययन र सामाजिक अन्तरक्रियामा असर पार्न सक्छ। विशेषगरी मोबाइलमा अत्यधिक समय बिताउने, भर्चुअल संसारमै रमाउने र परिवार तथा साथीभाइसँग प्रत्यक्ष संवाद कम गर्ने प्रवृत्तिप्रति अभिभावक सचेत हुनुपर्छ। प्रविधिको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुभन्दा सुरक्षित, मर्यादित र उपलब्धिमूलक प्रयोग गर्न सिकाउनु आजको आवश्यकता हो।

छोराछोरीलाई खान, लगाउन र विद्यालयका लागि आवश्यक शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराएर मात्र अभिभावकको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। उनीहरूका लागि घरमा अध्ययनमैत्री वातावरण सिर्जना गर्नुका साथै सुखदुःखका कुरा सुन्ने साथी बन्न पनि सक्नुपर्छ। परिवारका महत्वपूर्ण विषयमा उमेरअनुसार उनीहरूको राय र सुझाव लिने, सही सुझावलाई प्रोत्साहन गर्ने र गलत धारणालाई तर्क तथा उदाहरणका माध्यमबाट सच्याउने अभ्यासले बालबालिकामा जिम्मेवारीबोध र व्यावहारिक ज्ञान विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

अन्ततः बालबालिकाको भविष्य निर्माण विद्यालयको शिक्षामा मात्र निर्भर हुँदैन। परिवार, समाज र विद्यालयको संयुक्त प्रयासबाट उनीहरूको व्यक्तित्व, चरित्र र आचरण निर्माण हुन्छ। सानैदेखि उचित रेखदेख, माया, ममता, प्रेरणा, हौसला र सकारात्मक मार्गदर्शन पाएका बालबालिका भविष्यमा जिम्मेवार तथा असल नागरिक बन्न सक्छन्। त्यसैले बालबालिकालाई कुलत, कुसंस्कार र गलत प्रवृत्तिबाट जोगाउँदै सभ्य, अनुशासित र जिम्मेवार नागरिक बनाउन अभिभावकको क्षमता अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ। यसका लागि स्थानीय तहहरूले समुदायस्तरमै अभिभावक शिक्षा तथा सचेतना तालिम सञ्चालन गरी अभिभावकलाई बालमनोविज्ञान, नैतिक शिक्षा, सकारात्मक अभिभावकत्व र प्रविधिको सुरक्षित प्रयोगसम्बन्धी ज्ञान प्रदान गर्न विशेष पहल गर्नुपर्छ।